‘je moet je schamen’

Publieke ruimte
In de etalage (en op facebook en instagram) ligt alles wat iedereen mag zien en weten. Je komt rustig, stoer en sterk over. Je toont je mooiste, liefste, geliefdste en meest speciale kant. Bij jou lukt het allemaal, kreukels en krasjes zijn je vreemd. De relatie met je familie is fantastisch. Je hebt het allemaal super onder controle, althans die schijn weet je op te houden.  Je hebt een rijke vriendenkring. Als de neiging om alleen maar perfect over te komen zo sterk is worstel je mogelijk met je kwetsbaarheid. Deze worsteling ken ik maar al te goed en heb me daar met vallen en opstaan een heel eind van bevrijd.

Achter gesloten deuren
In het verborgen magazijn bewaar je geheimen, oud zeer, vermoeidheid, lusteloosheid en alles wat volgens jou niet wordt gewaardeerd of toegestaan door de mensen die jouw etalage zien. Alles wat het daglicht kennelijk niet kan verdragen wordt verstopt. Een pijnlijk zinnetje vanuit opvoeding luidt; ‘je moet je diep schamen’. AU. Zo ontstaan overlevingspatronen. Bijvoorbeeld als hard werken en naastenliefde kwaliteiten waren die hogelijk werden gewaardeerd, dan lijkt het niet toegestaan om openlijk egoïstisch of flierefluitend gedrag te laten zien. Je schaamt je daarvoor en gaat blozen, krijgt klamme handen, ruikt naar angstzweet en trekt je terug. Pijn die niet gevoeld mag worden gaat ‘ondergronds’. Je lijf blijft signalen geven om je te verlossen van de angst voor openlijke kwetsbaarheid. Waar geneer je je voor? Waarbij denk je ‘ik ga nog liever dood dan dat ze daarachter komen?’ Je kunt bij het idee alleen al wel door de grond zakken van ellende.

Sociale afwijzing
Schaamte heeft de positieve functie van sociaal smeermiddel, daarbij houden we elkaar in positieve zin binnen afgesproken of veronderstelde normen. Wat beoordelen we als goed en wat als slecht? En wie heeft de meetlat? Eerder schreef ik over schuldgevoel. Daarbij ben je bang iets verkeerd te hebben gedaan. Bij schaamte ben je bang dat je zelf verkeerd bent en dat voelt nog veel beroerder. Je hebt jezelf ingeprent dat je niet deugt. Mogelijk heb je de ervaring dat je uitgelachen werd of gekleineerd werd en dat wil je niet opnieuw meemaken. Je voelt je waardeloos, verlegen, etc.… Tot in je binnenste-binnenste pijnlijk aangetast en bang om er niet meer bij te horen. En uiteindelijk keur je jezelf af, zelfafwijzing lijkt comfortabeler dan dat anderen je afwijzen. Door de angst voor oordelen van anderen cijfer je jezelf te vaak weg, raak je geremd of perfectionistisch. Als we aandacht en betrokkenheid van dierbaren missen viert schaamte hoogtij. ‘ik ben het niet waard om van te houden en straks blijf ik alleen over’, blijkt dan een pijnlijke overtuiging die ook nog wordt geloofd. Is dit echt waar?

Kwetsbaarheid veilig delen
Door meer van jezelf met alle plussen en minnen bloot te geven kunnen pantsers en maskers achterwege blijven. Je laat openlijk licht schijnen op onzekerheden en kwetsuren. Voor een kind zijn pesten, afkeuring, uitlachen of achterklap zijn pijnlijke gedragingen die te akelig zijn om echt binnen te laten komen. Je creëert dan op jonge leeftijd overlevingsgedrag en dat is maar goed ook. De pijnlijke waarheid van toen heb je zodanig verdrongen en verdoofd dat je jezelf daar nu niet eens van bewust bent. Je schermt jezelf af met lijfelijke verkramping als gevolg. Je wapent je tegen mogelijke afkeuring uit angst voor herhaling van oud zeer. Schaamte is de diepe angst dat we niet goed genoeg zijn, dat we daarom geen liefde waard zijn en dat we er niet bij horen. Nu als volwassene kun je eventuele afkeuring of gemis aan affectieve bevestiging wel dragen. Hoe meer ik mijn eigenheid ten volle accepteer hoe meer ik respectvol ieders eigenheid accepteer.

Vrij in verbinding
Geef anderen niet langer de macht en ook niet de plicht om jou goed of af te keuren. Het zinnetje ‘wat zullen ze wel niet van me denken?’ laat je achterwege. Je bent bereid om je kwetsbaar op te stellen. Welk gereedschap helpt je om de moed te hebben jezelf te laten zien met al je zon- en schaduwzijden? Hoe minder ik verborgen hoef te houden en hoe meer ik prijsgeef over mijn kwetsbaarheid, hoe minder verkramping dit met zich meebrengt en hoe minder energie het mij kost. Er komt steeds meer betrokkenheid, openheid, souplesse en innerlijke speelruimte. Naarmate eigenwaarde groeit vermindert gevoeligheid voor schaamte. Je luistert naar je eigen gevoelens en behoeften, neemt deze serieus en draagt er zorg voor. De zelfafwijzing wordt geleidelijk aan voltooid verleden tijd. Wie je ten diepste bent, je natuurlijke zelf, mag er in volle glorie zijn. Het masker waar je je achter schuil hield kan naar het magazijn. Er komt ruimte voor wederkerigheid, vertrouwen en open contact.

verdriet is geen eindstation

Dit is de titel van een boek van Jaane Krook in gesprek met psychiater en danstherapeut Charlotte Querido. Deze titel gebruik ik vaak in mijn praktijk. Vooral als mensen bang zijn dat als ze eenmaal hun verdriet toelaten het dan bij wijze van spreke nooit meer ophoudt.

Verdriet gaat over door verdrietig te zijn.
Als er verdriet is, is er verdriet. Groot verdriet, klein verdriet, het telt allemaal mee. Waaromvragen blokkeren de natuurlijke stroom. Je hoeft echt niet meteen te weten waarom je huilt. Je voelt verdriet en dat is wat het is. Tranen helpen smelten en verzachten. Huilen is zeker niet hetzelfde als zwakte of zelfmedelijden. Het mooie is dat verdriet over gaat door verdrietig te zijn. Juist het tegenhouden van opkomende tranen kan extra last bezorgen. Je voelt je dan letterlijk terneergedrukt.

Oud zeer
Als er sprake is van oud zeer is het hoopvol te weten dat je nu wél de mogelijkheid hebt om je tranen liefdevol te ontvangen. Als volwassene kun je je ontfermen over kwets-uren uit het verleden. De feitelijke pijnlijke situatie ligt achter je. Dit oud zeer erkennen en serieus nemen is genoeg, je hoeft dit zeker niet opnieuw te beleven. Toen was er geen ruimte voor verdriet. Nu mag stromen wat zich als vanzelf aandient. Het vraagt moed om je kwetsbaarheid te uiten en te delen. Misschien ben je graag alleen met je verdriet of wil je mensen kiezen om het mee te delen. Liefst iemand die aandachtig luistert, je geborgenheid biedt en affectief bevestigt. Je voelt dan dat je er helemaal mag zijn zoals je bent.

De Regen

Hij komt wanneer hij komen moet, de regen

Geen bui, wat heet, geen druppel hou je tegen

Hij valt, hij mot, hij klettert neer in overvloed

Er valt geen druppel meer of minder dan er vallen moet“.

Toon Hermans

Verdriet toelaten, hoe doe je dat?
Veel mensen zijn niet gewend om verdriet toe te laten, terwijl dat echt helpt. Niet iedereen heeft de ‘gebruiksaanwijzing’ van verdriet geleerd. In veel gezinnen was daar – zeker een of meer generaties geleden – geen ruimte voor. Een aai over je bol of veilig uitsnikken tot het klaar is op een zachte schoot was er toen niet altijd bij en misschien hoorde jwel; ‘Stel je niet aan, het valt toch wel mee’. Of ‘Daar hebben we jantje lacht en jantje huilt weer’. Of ‘Moet je hierom huilen? Kom op, flink zijn’. Door zo’n jeugdervaring praten mensen helaas negatief over zichzelf als ze verdriet voelen; ‘Zit ik weer te janken’. Je verdringt je pijn en klemt nog liever je kaken strak op elkaar dan dat iemand ziet dat je verdriet voelt. Flink zijn, even flink zijn; daar ben je goed in geworden. Als je een gevoel verdringt dan gaat het vastzitten, de gevoelsbeweging gaat eruit. Wat je wél voelt als je goed naar je lijf luistert wordt vaak benoemd als: ‘ik voel een brok in mijn keel’, ‘het is alsof er een steen op mijn maag ligt’ of ‘ik heb een muurtje om mijn hart’.

Verzachting en opluchting
Als er verdriet is geef het als het effe kan de ruimte. Dit geldt natuurlijk voor mannen en vrouwen. Letterlijk stil staan bij je lichaam en bewust de signalen die je lijf je geeft oppikken. Juist het niet-doen, het stil (samen-)zijn of een tedere aanraking brengt natuurlijke stroming op gang. Je kunt als je je veilig voelt je hart luchten. ‘Ge macht grust schruwe’; zo kreeg ik in mijn Brabantse moedertaal warme instemming om mijn tranen de vrije loop te laten. Om tot slot een diepe zucht van opluchting te slaken. Door verdriet te laten stromen komt er verzachting in plaats van verkramping. De tranen zorgen ervoor dat innerlijke kou kan smelten. De eens zo kwetsbare innerlijke wond heelt zoetjesaan. Het blijvende litteken zorgt voor stevig weefsel en hoort voortaan bij je eigenheid.