blog

relatie als ontdekkingsreis


‘It takes two to tango’
Bij tango komt de beweging vanuit de voeten en draait om hartsverbinding; ingetogen en vol expressie. Een dialoog afgestemd op jezelf en elkaar. Als je je hart volgt, volgt je lijf als vanzelf. Je kunt leidend dansen door duidelijk present te zijn, contact te maken, richting te geven en ruimte te bieden voor de inbreng van je danspartner. Je kunt ook volgend dansen door je vol overgave en verbinding helemaal toe te vertrouwen aan je danspartner. Ook hier geldt, te veel van het goede (leiden of volgen) bevalt meestal niet. Aftastend naar elkaar komt er als vanzelf een vloeiend en wederkerig volgend & leidend dansen met elkaar. Hoe heerlijk voelt dat?

Waar ligt jouw neiging? Wat heeft jouw voorkeur? Zorg je voor mezelf of voor de ander? Te veel, te weinig of precies goed? |Of gaat het vanzelf? Allemaal vragen die ook spelen bij de liefdesdans in relaties.

Affectief contact is de basis van een liefdesrelatie
Een liefdesrelatie is gebaseerd op affectief contact. Relatieproblemen zijn vaak het gevolg van verstoorde affectieve communicatie. Langdurige stagnatie van de affectieve stroom leidt vroeg of laat tot relatieproblemen. Deze verstoring ontstaat vaak geleidelijk en ongemerkt. Zonder bewustwording en onderzoek wordt de verwijdering helaas steeds groter. Bekende haptonomie-onderwerpen spelen daarbij een rol; afstand en nabijheid, verbinding en isolement, harmonie en conflict, controle en overgave, geven en nemen, etc.
Je kunt door zelfreflectie meer bewust worden van je eigen patronen.
In de liefdesrelatie wordt vooral het spanningsveld gevoeld tussen autonomie en verbondenheid.
De voorbije persoonlijke geschiedenis, vooral van ieders gevoelsleven, wordt als een soort ‘stille kennis’ meegedragen. Nog niet helemaal geheelde kwetsuren uit de kindertijd beïnvloeden onbewust het heden totdat deze een stevig litteken hebben. Via relaties krijg je inzicht in deze hechtingspatronen uit het verleden, die juist via de spiegel van je partner aan het licht komen.
De liefdesrelatie zie ik dan ook als de ultieme plek om aan en van elkaar te leren, te schaven, te slijpen en zo met je natuurlijke eigenheid tot groei en bloei te komen.

Relatiepatronen in beweging brengen
De ander willen veranderen is een neiging die we allemaal wel kennen, ik tenminste wel. Dit werkt echter echt niet! Er is geen sprake van moeten, we hebben geen verplichtingen ten opzichte van elkaar. Je raakt door te duwen of door terugtrekking uiteindelijk jezelf en de ander kwijt. Stop met verbeterplannen over en weer. ‘De hand in eigen boezem steken’, geeft uiteindelijk liefdevolle ruimte aan allebei. Je eigen waarheid kunnen, durven en mogen uitleven -in contact met de ander- getuigt van ware liefde.

De eerste stap is dan ook inzicht krijgen in je eigen routinematige overlevingspatronen. Dit is het begin van bevrijding van destructieve patronen, die voortdurend de relatie beïnvloeden.
De tweede stap is besef, ofwel lijfelijk en emotioneel doorvoelen wat er te voelen valt. Wat vertelt je lijf, welke signalen pik je op bij jullie onderlinge non-verbale communicatie?
Tot slot ga je steeds vaker waarneembaar ander gewenst gedrag opmerken, bij jezelf en bij de ander. Er komt meer gelijkwaardigheid, samenzijn vanuit eigenheid.

Verbeter je relatie, begin bij jezelf
‘To love oneself is the beginning of a longlife romance’ Oscar Wild
Zelfliefde is de beste basis voor gezonde relaties en vraagt het volgende:

  • Goed voor jezelf zorgen; voor je eigen gemoedsrust, gezondheid en ontwikkeling.
  • Jezelf respectvol bejegenen en je intuïtief gevoel serieus nemen.
  • Je neemt afscheid van please-gedrag en veroordelende (zelf-)afwijzing.
  • Je blijft trouw aan je eigen behoeften en stelt daartoe tijdig en glashelder grenzen.

Als zelfliefde vanzelfsprekend is komt er ruimte voor gelijkwaardig contact. Voor gerichtheid op elkaar en betrokkenheid naar elkaar, voor open communicatie en liefdevol intiem samenzijn. Ik noem dat vrijheid in verbinding. Twee bewegingen die om een dynamisch evenwicht vragen. Te veel vrijheid leidt tot verwijdering. Te veel verbinding kan claimend en benauwend worden. Angst voor verstikking en binding en/of angst voor afwijzing en verlating blijken centrale thema’s. Dit vraagt van beide partners dat ze zich openstellen voor contact. En ook dat ze de betrokkenheid tonen om er voluit voor de ander te zijn.

Je wordt (tijdens de haptotherapie) aangesproken om bewust stil te staan bij je gevoelens en behoeften en deze als dat jou past openlijk te delen. Het perspectief is dat er ruimte komt voor begrip voor elkaar. Voor groei van de wederzijdse vertrouwensbasis. Voor een levendige liefdesband met jezelf en elkaar. Voor lust om elkaar lief te hebben.

Op eigen ervaring gebaseerd
Bovenstaande heb ik met veel vallen en opstaan geleerd. Drie mannen hielden me een stevige spiegel voor, op stap naar een goede relatie, waarvoor ik hen met terugwerkende kracht dankbaar ben. Vanaf mijn 16de had ik een relatie van 20 jaar, daarna een relatie van bijna 10 jaar en sinds mijn 47ste ben ik 19 jaar samen met mijn huidige geliefde. Ik leerde dat mijn relatie er niet is om me gelukkig te maken. Dat zorgt juist voor teleurstelling. Relaties zijn vooral helpend op weg naar bewustzijn en bevrijding van destructieve patronen. Je gaat van een ik naar een wij-context zonder jezelf op te offeren. Relatie-ervaring genoeg om de lessen die ik leerde en waar ik nu de vruchten van pluk door te geven aan anderen. Dit betekent niet dat ik nu geen relatie-perikelen meer ken. Wel dat ik deze veel sneller onderken en in plaats van hem achter het behang te plakken bij mezelf te rade ga. Bewust van feiten en beleving, bewust van gevoelens, bewust van behoeften en uitnodigend naar mezelf en de ander om voor mijn behoeften te zorgen.
Dit laatste is de koninklijke versie. In de praktijk gaat dit bewustwordingsproces meer via omwegen. Steeds trouw aan mijn missie: ‘vrijheid in verbinding’.

buiten- en binnenshuis

 
Jon Foreman: sculpt the world

Binnenshuis
In de loop der jaren ben ik vooral geïnteresseerd geraakt in wat zich non-verbaal bij mezelf en bij clienten in mijn praktijk ‘binnenshuis’ in ieders gevoelsleven afspeelt. Of dit nu meditatie heet, mindfulness, haptonomie, yin-yoga, bio-energetica of een andere benaderingswijze is, is me om het even. De centrale natuurlijke noemer is aandacht, openheid en acceptatie. Het vraagt oefening om zonder doel in alle rust waar te nemen welke lichaamssensaties en emoties zich aandienen. De kunst is om letterlijk te nemen wat op dit moment lijfelijk waar is en je te laten leiden door je innerlijke wijsheid. Immers, ons lichaam spreekt boekdelen en liegt nooit!

Je lichaam als verhaal
Je lijf van top tot teen kun je vergelijken met een huis, liefst met een stevig fundament. Met daarin onder meer organen, spieren, zintuigen, zenuwen, hersenen en niet te vergeten het gemoed. Je huid omsluit het geheel en is samen met de zintuigen de deur naar buiten. ‘Binnenhuis’ liggen, aan de oppervlakte of in de diepte, herinneringen opgeslagen. Het lichaam kun je beschouwen als ‘drager’ van gevoelens met vaak een feilloos en onbewust geheugen. Soms kan een geur, een muziekstuk, een foto of gebaar je plotseling ontroeren. Ook kan het zijn dat je ineens geconfronteerd wordt met oud zeer.
Je krijgt lichaamssignalen die bij je aan de bel trekken om je te helpen. Bijvoorbeeld verkrampte schouders, een dichtgeknepen keel, maagpijn of een nerveus gevoel vragen om aandacht waar je niet langer omheen kunt. Je vindt het mogelijk (nog) lastig om te weten wat je voelt en hoe hiermee om te gaan. Het gevoel is nog te vaak ondergeschikt aan het verstand. Herken je dat?

Buitenshuis
Buitenshuis is de omgeving, de natuur, de samenleving, de stad, het dorp, de buurt, je huis, school en werk. Ook je familie, je dierbaren en alle verdere relaties en contacten. Vanaf dag een ben je wereldburger en neem je je eigen, min of meer afgebakende, plaats in in het grote geheel. Je identiteit ontwikkelt zich stap voor stap in relatie tot je omgeving. Door een ervaring buitenshuis kan ineens binnenshuis iets getriggerd worden, waardoor dierbare herinneringen of juist pijnlijke kwetsuren van vroeger worden aangeraakt. Oud zeer gaan de meeste mensen begrijpelijkerwijs liever uit de weg. We ontwikkelen allerlei afweer-patronen om innerlijke narigheid uit de weg te gaan. Glimlach gerust, niets menselijks is ons vreemd.

Veilig binnen blijven?
Soms voelt het veiliger om binnenshuis te blijven, contact te vermijden en de ‘ophaalbrug’ omhoog te halen zodat je ongestoord in je ‘burcht’ kunt blijven.
Je diepste gemis en grootste verlangen worden verdrietig genoeg niet gehoord. Niet door jezelf en ook niet door anderen. Je raakt verkrampt, soms verhard door innerlijke kou. Zo behoud je de illusie van controle, maar mis je liefdevol contact. En het verlangen naar vriendschap, samenzijn, begrip en erkenning is volgens mij een universeel verlangen. De ander klopt aan je deur? ‘Laat je eens zien?’
‘Ik wil je graag ontmoeten!’ De ander accepteert je al. Nu jijzelf nog. Wat helpt je om wel over de brug te komen en de deur van binnenuit te openen?

‘Ik wil je pijn, je chagrijn, wie jij ook bent of nog zult zijn, ik wil het allemaal, niet voor een deel maar helemaal’ Paul de Leeuw.

Innerlijke speelruimte
Je kunt leren om gedachten, spanningen en emoties voorbij te laten komen en weer te laten gaan. Je kunt bewust sensaties aan de oppervlakte opmerken en meer in de diepte waarnemen. Als een stromende rivier die elke seconde verandert. Juist door de tijd te nemen en stil te staan bij wat er zoal stroomt in je lijf komt er ruimte en verzachting. Je kunt spelen met je naar binnenshuis openstellen in jouw maat en tempo. En zo kun je ook openstellen en afsluiten naar je omgeving en naasten buitenshuis. Soms voor de grens, soms er over. Je voelt steeds beter wat voor jou wel of niet goed voelt. Spelenderwijs raak je vertrouwd met je binnenste en vergroot je je zelfvertrouwen.

Ontmoeten
Als binnen en buiten elkaar ontmoeten in duidelijk en uitnodigend contact ontvouwt het gevoelsleven zich vanzelf. De huid en de zintuigen vormen het contact met de buitenwereld. Onze ogen, oren, reuk, smaak en tastzin leggen een directe relatie tussen binnen en buiten. Je kunt je terugtrekken bij te veel nabijheid of juist openstellen naar de mensen en de ruimte om je heen.
Een afstandelijke ruwe bejegening voelt wezenlijk anders dan een liefkozende tedere aanraking. Je voelt van nature wat pluis voelt en wat niet. Als het wel goed voelt ontstaat een gevoel van wederkerigheid – van aanraken en laten aanraken en raken – precies in de maat die past. In contact met je ware natuur. Alsmaar verhalen hoeft niet meer, nu draait het om direct ervaren.
De adem verdiept zich. Je lijf voelt zacht en ruim.
Dit geeft een weldadig thuisgevoel.

vragen over haptotherapie

Wat is de kracht van haptotherapie? 
Haptotherapie maakt voelbaar wat je innerlijk beweegt door contact. Verstandelijk ken je jezelf vaak beter dan gevoelsmatig. Haptotherapie brengt je in contact met je lichaamsgewaarwording en gemoedsbeweging. Je raakt vertrouwd met je innerlijk en krijgt zicht op wat nodig is voor gezonde zelfzorg. Ingrijpende gebeurtenissen kunnen geïntegreerd worden in je leven. Je herstelt de balans tussen gevoel en ratio. Er komt ruimte voor ontmoeting.

Wat is het verschil tussen Haptonomie en Haptotherapie? 
Haptonomie is de theoretische ondergrond van Haptotherapie. Haptonomie als wetenschap van de affectiviteit is in de jaren ’50 ontwikkeld door de Nederlander Frans Veldman sr. Haptonomie gaat over gevoelsbeweging, gemoedsbeleving en contact in de ruimste zin van het woord. Haptotherapie is de praktische toepassing van Haptonomie. De directe communicatie door aanraking, het belangrijkste en unieke ‘instrument’ van de therapeut, helpt je te doen wat je goed doet. Andere toepassingen van haptonomie zijn bijv. Haptonomische zwangerschapsbegeleiding en Haptotherapie voor baby’s, kinderen en ouderen. Daarvoor verwijs ik graag naar gespecialiseerde collega’s.

Kan ik mijn emoties nog wel de baas? 
In de praktijk blijkt dat de mens van nature een gezonde grens heeft om te voelen en in welke mate en intensiteit dat gebeurt. Je bent vrij om kwetsbaarheid te delen in de maat die jou past. Jouw grens wordt natuurlijk ten volle gerespecteerd. Stap voor stap raak je meer vertrouwd met je lichaam en gevoel en maak je gebruik van ongekende affectieve vermogens.

Wordt er gepraat tijdens de behandeling? 
Zeker is er de mogelijkheid om te delen wat je wilt delen, vragen aan de orde stellen en worden ervaringen uitgewisseld. Veelal is er echter stilte tijdens de begeleiding.  Juist de stilte brengt mogelijkheden om jezelf te ontmoeten en op je eigen tijd te beleven en te ontdekken wat nodig is. Je leert ook om in je eigen omgeving de stilte op te zoeken en contact te maken met je gevoelsleven en behoeften.

Ben je zelf wel eens burn-out geweest? 
Ik heb veel last gehad van chronische vermoeidheid. Mijn overlevingspatroon hield me tegen om mij ziek te melden. Toen ik zelf ontslag nam in 1996 noemde ik dat voor de buitenwereld een sabbatperiode. En ik geloofde daar zelf ook in. Terugkijkend realiseer ik me dat ik maanden nodig had om te herstellen van te lang, te veel en te hard werken. De fysieke klachten die ik had zoals onder meer spit en migraine kan ik gelukkig afstrepen. Van mijn werkverslaving ben ik gelukkig genezen en daarbij heeft alle coaching, therapie en ‘zelfhulp’ mij fantastisch bij geholpen.

Hoe lang duurt de begeleiding? 
Een sessie duurt 50 minuten. De rest van de gereserveerde tijd gebruik ik voor het voorbereiding en rapportage. Na het intakegesprek volgen drie introductie-sessies, meestal wekelijks of 2-wekelijks. Als we dit allebei zinvol achten worden praktische en inhoudelijke afspraken gemaakt voor het vervolg. In de praktijk blijkt haptotherapie geen snelle-fix-methode. Wel een benaderingswijze die fundamenteel bijdraagt aan je welzijn.

Heb ik een verwijzing van de huisarts nodig? 
Iedereen die verwacht baat te hebben bij persoonlijke begeleiding is zonder verwijzing welkom. Afstemming met de huisarts, bedrijfsarts van andere behandelaars kan wenselijk zijn. Dit gebeurt vanzelfsprekend in afstemming en na uitdrukkelijke instemming.

overspanning en burn-out



Chronische stress
In mijn praktijk ontmoet ik professionals die niet ziek thuis zijn maar verre van gezond aan het werk zijn. Die intens moe thuiskomen, pijnstillers slikken om hoofdpijn te onderdrukken, niet in slaap kunnen komen, blijven piekeren en niet fit aan een nieuwe dag beginnen. ‘Hopelijk kan ik in het weekend bijtanken.’ …….  Al deze signalen vragen serieuze aandacht, van jezelf en voor jezelf, ter voorkoming van volledige overspanning.

Herstel van gezonde ‘maat’
Het juiste doen op de goede manier en je daar goed bij voelen blijkt een hele kunst. Effectief, efficiënt en vooral affectief. De een schippert voortdurend met het oog op de klok, gehaast en ad hoc. Met het risico van overspanning en burn-out. De ander leeft voluit in het moment met overzicht en innerlijke rust. Soms raakt de wisselwerking tussen mens & werk verstoord. Zo’n verstoring vraagt herbezinning en draait om echt keuzes maken vanuit trouw aan jezelf met het ‘gevaar’ dat anderen je niet meer aardig vinden. Aandachtig luisteren naar de signalen die je lichaam, gevoel en intuitie geven, helpt om weer in contact te komen met je levensenergie. Jouw eigen herstelmogelijkheden zijn het vertrekpunt om ruimte te maken voor een gezonde balans tussen draagkracht en draaglast. Je leert om overspanning te voorkomen. Dat doe je zelf met behulp van je persoonlijke- en werkomgeving.

“Ik denk dat burn-out veelal te maken heeft met te weinig aandacht, en niet met te veel werkuren” psychiater Dirk de Wachter

Haptotherapie bij burn-out
Burn-out ontstaat door te veel spanning en te weinig rust. De klachten strekken zich uit tot je totale zijn. Er is sprake van lichamelijke uitputting, emotionele labiliteit, energetische vermoeidheid en gebrek aan zelfvertrouwen. De klachten kunnen zo ernstig worden dat je letterlijk geen stap meer kunt zetten en professionele hulp nodig hebt. Dat vraagt bewust stil staan om weer gezond vooruit te kunnen. Over preventie en herstel kun je lezen in het boek: ‘Haptotherapie bij burn-out’.  Ik heb in dit boek een kijkje in mijn ‘hapto-keuken’ geboden door het proces van de begeleiding van Eva te beschrijven. Naast inzichtelijke prakijk-beschrijvingen van gz-haptotherapeuten biedt dit boek interessante (wetenschappelijke) achtergrond-informatie over werkdruk, stress, burn-out, haptonomie en haptotherapie. Dit boek is te bestellen bij https://haptotherapeuten-vvh.nl/winkel/boeken

angst als wegwijzer

god of moeder natuur of de onbenoembare of………..

Plotseling gevaar
Bij reëel gevaar is het fantastisch dat ons lijf een snelle en forse waarschuwing geeft. Zonder dat de ratio zich ermee bemoeit vechten, vluchten we of geen van beiden en bevriezen we als het ware. Dan is dit veelal een gezonde neiging van ons oerinstinct, reflexmatig gestuurd door ons reptielen-brein. Daar hebben we met ons verstand niets over te zeggen en dit zorgt voor overleving bij het naderen van bijvoorbeeld een diepe afgrond, een gevaarlijk dier, een pikdonkere stille steeg en bij zoveel meer akeligs wat je mee kunt maken. Overigens in vroegere tijden veel en veel meer dan heden ten dage.

Angst is een gevoel, net als verdriet, blijdschap of boosheid, dat ons van binnenuit informatie geeft hoe we voor onze behoeften kunnen zorgen. Angst helpt narigheid voorkomen door ons tijdig en adequaat in veiligheid te brengen.

Geen gevaar, wel angst
Bij irreëel gevaar is er sprake van hulpeloos lijden dat je geen goed doet. Dan is onze gezonde innerlijke wegwijzer over-actief, met een te scherp afgesteld alarmsysteem. Continu de omgeving aftastend om onder veronderstelde dreiging weg te komen. Onze hersenen maken geen verschil tussen feitelijk of schijnbaar gevaar. Je bent mogelijk bang voor iets dat feitelijk al lang achter je ligt. De pijnlijke weggestopte waarheid dat je als kind niet kreeg wat je wel nodig had. Herhaling van iets wat akelig voelde in het verleden, daar pas je voor. En begrijpelijk. Dit leidt tot overmatige bezorgdheid voor wat komen gaat. Alsmaar piekeren en angstvallig geloven dat je zorgelijke gedachten nog waar zijn ook. Alsof we door bang te zijn dreiging kunnen voorkomen. Het lijkt te moeilijk om de feitelijke waarheid op dit moment te voelen en te (her)kennen. Gewoonweg omdat je niet geleerd hebt om te luisteren naar de helpende boodschappen van je lijf.

Stokstijf van schrik
Bij een abrupte schrikreflex verstijft het lichaam, het innerlijk vernauwd, spieren trekken samen en en de adem stokt. Er is geen actieve reactie meer op gevaar. De feitelijke of ilussioire dreiging is te groot. Je valt letterlijk en figuurlijk stil. In het dierenrijk kiest het dier om te overleven voor de immobiele camouflagestand. Gezegdes die hierbij voor zich spreken zijn:

‘Ik stond stokstijf van de schrik’.
‘Van paniek wist ik me geen raad’.
‘Ik stond aan de grond genageld’.

Helemaal perplex in de situatie. Dan ervaar je eerst de vriesreactie om van daaruit vliegensvlug in te schatten wat het veiligst lijkt, hoe je jezelf zo snel mogelijk uit de dreigende situatie kunt redden; wordt het vluchten of vechten?

Chronische over-spanning
In de huidige westerse samenleving is een schrikreactie die tot bevriezing lijdt helaas bij velen chronisch geworden. Alsof steeds een radar actief is die signalen uit de omgeving oppikt om te signaleren of het veilig is in de buurt. Je houdt vol onbewuste spanning je voelsprieten in de lucht, klaar om jezelf in veiligheid te brengen. Psychische spanning is vaak af te lezen aan lichaamstaal die voortkomt uit spierspanning. Je kunt voor van alles bang zijn. Bijvoorbeeld

  • Angst om overlevingspatronen los te laten en oud zeer toe te laten.
  • Plankenkoorts, angst voor profilering, succesangst, faalangst.
  • Angst voor controleverlies, ziekte en pijn.
  • Sociale angst, bang voor kritiek, afwijzing en eenzaamheid.

De hulpeloosheid die met een van deze angsten gepaard gaat kan zelfs leiden tot een paniekaanval. Transpiratie, duizeligheid, wazig zien, koude rillingen, verstoorde ademhaling, hartkloppingen, trillen of beven, misselijkheid en andere akelige klachten zijn hiervan het gevolg. Het voelt als werkelijk zeer bedreigend. Het lichaam waarschuwt je aan alle kanten om je te beschermen voor onheil.

Angst in de ogen kijken
Als je de angst die opkomt recht in de ogen kijkt zul je zien dat deze vanzelf afneemt. Juist het uit de weg gaan van angst zorgt voor problemen. Bij paniek vlucht je letterlijk naar de zolder van je lijf. Je piekert je suf. Je blijft hangen in verhalen en er komen steeds meer verhalen en drama’s bij. Terwijl het juist op de begane grond, in je ‘innerlijke woonkamer’, een stuk veiliger is. Inbrekers gaan echt wel een deur verder als ze merken dat er iemand thuis is in de woonkamer. Als daar nog oud zeer opgeruimd moet worden lijkt de tijd daarvoor aangebroken. Het serieus nemen van je feitelijke geschiedenis is vaak al genoeg. Nu als volwassene kun je het gemis dat toen te zwaar voelde wel dragen, wel in perspectief plaatsen en je kunt nu wel voor jezelf zorgen. Juist door de moed te hebben angst openlijk te ervaren verdwijnt deze en komt innerlijke rust in de plaats.
Bij dierbaren, bij moeder natuur, boeddha, maria van altijddurende bijstand, god of welke steun en toeverlaat je ook kiest, kun je onbevangen jezelf zijn met al je angst en twijfel. Je voelt je gesteund en veilig genoeg om je innerlijk ‘op te ruimen’, wordt opener en rustiger en daarmee liefdevoller voor jezelf en anderen. Liefst in die volgorde.

Gevoelig verstand en verstandig gevoel
Je gevoeligheid voor signalen vanuit je lichaam neemt toe als je hier meer naar gaat luisteren. Je raakt vertrouwd met je binnenwereld, dit verstevigt je zelfvertrouwen en je ervaart basiszekerheid. Je leert moedig de jouw passende maat vinden tussen al te voorzichtig handelen en onbezonnen gedrag. Intuïtief voel je aan wat voor jou wel of niet pluis is. Tenminste als je tijdig stil staat bij jezelf en je zintuiglijke binnenwereld bewust aandacht geeft. Angst heeft een helpende duidelijke boodschap. Hoe meer je deze boodschap serieus neemt en vervolgens verstandige keuzes maakt, hoe meer angst een wegwijzer voor je zal zijn en hoe beter je jezelf beschermt.